در چند سال اخیر،هرگاه یکی از مخالفان سیاسی از ایران خارج شده است سیلی از پرسشها نصیب او گشته، مبنی بر اینکه چگونه خارج شده ای؟چرا به تو اجازه خروج داده اند؟ثابت کن که مامور حکومت نیستی؟نظرات خود را شفاف درباره حکومت بیان کن...وکثیری پرسشها و خواسته های دیگر که خوانندگان آنها را بهتر می دانند.فرقی هم نمی کند کسانی که خارج شده اند روشنفکر هستند یا سیاستمدار؟دانشجو هستند یا کارگر؟همه به یک اندازه نصیب می برند.اما نکته جالب در این قضیه مربوط به اکبر گنجی است.وافعا بعد از خروج ایشان کسی فکر نمی کرد که عده ای پیدا شوند و درباره خروج وی هم تردید کنند.چون مدت زمان زیادی از دست و پنجه نرم کردن وی با مرگ در زندان نمی گذرد و همگان به یاد دارند که چگونه او برای آرمانهایش ایستادگی کرد و علی رغم اینکه منتقد ایدئولوژی بود یکی از ایدئولوژیک ترین رفتارهای سیاسی در سی سال گذشته را به نمایش گذاشت.اما چرا این پدیده دربین ما ایرانیان تا به این اندازه شایع است و اگر شخصیت قوی فرد نباشد "او"در زیر بار این هجمه ها خواهد شکست و نهایتا گوشه انزوا اختیار خواهد کرد؟شاید راحت ترین پاسخ این باشد که همواره نهادهای امنیتی نظامهای سیاسی سعی می کنند از بین مخالفان خود نیرو گیری کنند و با پوشش مخالف آنها را برای اهداف سیاسی و امنیتی خود از کشور خارج کنند.حتی در پاره ای مواقع با بازگذاشتن دست آنها زمینه را برای پذیرش ایشان از سوی مخالفان فراهم می کنند.این زد و بندها در بسیاری از نهادهای امنیتی کشورها صورت می گیرد و معمولا از بین رادیکال ترین افراد عضو گیری می کنند.در پیچیده ترین شکل آن همگان به یاد دارند که چگونه سیا و ک گ ب در این زمینه با یکدیگر رقابت می کردند.البته طبیعی است اگر کسی بخواهد در یک گروه مذهبی نفوذ کند هیچ گاه با بطری مشروب در دست وارد جلسات نمی شود بلکه احتمالا تسبیحی در دست و ذکری بر لب خواهد داشت.اما این فقط بخش کوچکی از ماجرا است.بخشی که با تسری آن به تمام حوزه ها آفات بسیاری را سبب می شود و خود دلیلی بر ناکامی و پراکندگی بیشتر نیروها می گردد.
شاید یکی از ویژگیهای شخصیتهای برجسته این باشد که رفتار در برابر آنها خیلی زودتر می تواند کاستی ها و کژی ها را نشان دهد.از این منظر تحلیل چگونگی رویارویی و مواجهه ایرانیان خارج کشور با اکبر گنجی می تواند به عنوان case study جهت اصلاح رفتارهای سیاسی مورد توجه قرار گیرد.
1-نخست باید توجه داشت که گنجی به دلیل جایگاهی که داشت کمتر مورد تهاجم قرار گرفت اما همین جایگاه باعث نشد که از سوی برخی نیروها مورد حمله قرار نگیرد.از نظر این جماعت هرکس در ایران کار سیاسی کرده متهم است مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.به همین منظور ابتدا باید شناخت دقیقی از منتقدان و طعنه زنندگان پیدا نمود و با تحلیل درست آنچه گفته اند انگیزه آنها را بازشناسی کرد.این کار می تواند در آینده راه را بر قضاوت های نادرست ببندد و زمینه برای شناخت بیشتر را فراهم کند.البته کسانی که بیشتر درگیر این موضوعات هستند و از نزدیک آن را لمس می کنند باید در این باره تحقیق و اظهار نظر کنند.اما به باور من حداقل چهار گرو در این میانه باعث ارزش داوری های ناروا در خصوص گنجی شده اند.
الف:کسانی که در خیالات، خود را رهبر اپوزیسیون می بینند و هرکس که کوچکترین خطری از این زاویه برای آنان تلقی شود سعی در تخریب وی دارند.این جماعت نه خود کاری انجام می دهند و نه اجازه می دهند کسی کاری انجام دهد.
ب:دسته دوم کسانی هستند که از اندیشه گنجی مطلع هستند و نوع نگاه او به هستی و سیاست را مخل مبانی خویش می دانند.به طور مشخص سلطنت طلبان و چپ های ارتدوکس در این زمره قرار می گیرند.به همین دلیل به جای نقد اندیشه به تخریب وجهه روی می آورند
ج: دسته سوم کسانی هستند که شاید به لحاظ معرفت شناختی معتقد به دموکراسی و حقوق بشر باشند اما برخی تالمات روحی و آسیب هایی که از جانب حاکمان بر آنها وارد شده مانع از این می گردد تا بپذیرند یکی از کسانی که در گذشته پیوند ایدئولوژیک با حکومت داشته، اینک مورد توجه همین افراد قرار بگیرد.به عبارت دیگر مقاومت و ارزش داوری آنها روانشناختی است و نه برخواسته از مبانی معرفت شناختی.
د:اما دسته چهارم که کمتر شناخته شده هستند کسانی هستند که در گذشته خود در مقابل این ارزش داوریها قرار گرفته اند و اینک برای اثبات خود به دنبال تکرار و آگر اند دیسمان این هستند که ببینید درباره گنجی هم می گویند.پس ما هم مثل گنجی هستیم!!و نوع خروج خود را با گنجی مقایسه می کنند.البته شاید چنین باشد و آنها نیز به غلط مورد ارزش داوری قرار گرفته باشند اما برخی اوقات این شبیه سازی می تواند راهزن اندیشه باشد و مانع درک حقیقت شود.
2-اگر به اجمال نکات پیش گفته را قبول داشته باشیم کوشندگان سیاسی باید با آگاهی و عقلانیت زمینه را برای از میان بردن بدبینی فراهم کنند زیرا در زمانی که اعتماد بین نیروها وجود نداشته باشد امکان کار جمعی مشترک وجود ندارد.من قصد ندارم درباره گنجی سخنی بگویم زیرا کارنامه او کاملا روشن است.اما کسانی که دغدغه دموکراسی و حقوق بشر دارند می توانند از رفتار او به الگویی برای تعامل آینده نیروها فارغ از ایدئولوژی آنها برسند.
الف:معمولا یکی از مشکلات خروج از کشور ایزوله شدن و عدم درک درست از شرایط داخل است.به گونه ای که اخبار غلط می تواند باعث تحلیل های به مراتب غلط تر گردد و به دوری و انزوای هر چه بیشتر منجر شود.مثلا شخص می تواند با بیان اینکه همه منظر قدوم شما هستند زمینه را برای برخی خیال پردازیها فراهم کند چنانکه اطرافیان شاهزاده چنین می کنند.اما گنجی به عنوان یک نمونه نشان داد که می توان حتی در جمع رادیکال ترین افراد واقع بینی سیاسی را باعث شد.
ب:معمولا کسانی که به خارج کشور می روند برای جلب توجه مایلند خود را نماینده یک جنبش معرفی کنند.برخی افراد هستند که بدون هیچ پایگاهی در داخل از طرف یک جمعیت وسیع سخن می گویند.مثلا شخصی مدتی در تشکیلات دانشجویی بوده و الان خود را نماینده دانشجویان می داند بدون اینکه کوچکترین صلاحیتی برای این کار داشته باشد.اما در مقابل وقتی از گنجی می پرسند چرا با نمایندگان سیاسی دولتها ملاقات نمی کنی؟می گوید من اکبر گنجی هستم و از سوی جنبش ملی یا جنبش خاصی نمایندگی ندارم.حال مقایسه کنید با کسانی که با تبلیغات چنین وانمود می کنند که اگر اراده کنند جنبش دانشجویی به حرکت در می آید یا رفراندم در سراسر ایران برگزار می شود!!
ج: ادامه حرکت داخل در خارج نیز یکی از ویژگیهای مثبت است.برخی افراد در داخل که هستند کوچکترین انتقادی به ساختار اصلی قدرت ندارند و در بهتریت حالت مبارزه خود را صرفا در درگیری با اصلاح طلبان نشان می دهند.اما به محض خروج برای ماندن در خارج برنامه ریزی می کنند و به گونه ای رفتار می کنند که اعجاب برانگیز است.اما گنجی در خارج همان حرفی را می زند که در داخل تندتر از آن را بیان کرده است.به همین دلیل وقتی از او می پرسند چگونه خارج شده ای می گوید خروج من مهم نیست بلکه بازگشت من به ایران مهم است که من این کار را خواهم کرد.حال مقایسه کنید با استدلال کسانی که وقتی در معرض همین پرسش قرار می گیرند ، می گویند رژیم مایل است تا مخالفانش به خارج بروند به همین دلیل برای من در فرودگاه مشکلی پیش نیامد!!
به هر تقدیر اگر خوب نگریسته شود افرادی چون گنجی در کنار روش سیاسی شان ،رفتارشان نیز می تواند درس آموز باشد و به قضاوت بهتر کمک کند.خروج اکبر گنجی ملاک خوبی برای کسانی است که می خواهند به شناخت دقیق از چگونگی خروج کوشندگان سیاسی پی ببرند و فرق آنان که با هماهنگی و برای ایجاد تفرقه خارج شده اند را بدانند.کسانی که با طرح های خیال بافانه ای که هیچ پایه ای برای عمل ندارد و فقط اختلاف را بیشتر می کند هوش از برخی سرها می ربایند و در دل به سادگی این ساده دلان می خندند.گنجی سخنی که نتواند به آن عمل کند نمی گوید.هر چند ممکن است در تحلیل خود اشتباه کند اما خیانت نمی کند.من نیز این همه گفتم تا در نوشتار آینده بتوانم به نقد روش و اندیشه های او بپردازم.
